Sonja van der Wal werkt als physician assistant (PA) bij De Zijlen in Tolbert. Daarnaast werkt ze een dag in de week in de huisartsenzorg bij Dok Noord. Sonja is voorzitter van de NAPA-vakgroep Verstandelijk Gehandicaptenzorg (VG-zorg). Gerhilde Schimmel is werkzaam als PA bij Nieuw Woelwijck in Sappemeer. Zij is bestuurslid van de vakgroep. Beiden hebben een achtergrond in de gehandicaptenzorg en kennen de wereld van cliënten met een verstandelijke beperking van binnenuit. Dat is van grote waarde in hun huidige functie als PA.

Hun dagen laten zich niet vangen in een strak format. Er zijn spreekuren, acute vragen, multidisciplinaire overleggen, medicatievragen, gedragsgerelateerde casussen, contacten met cliënten, familie en wettelijk vertegenwoordigers, en afstemming met specialisten. Daarnaast denken zij mee over beleid, geven ze scholingen aan collega’s en dragen ze bij aan kwaliteitsverbetering. De rol van de PA in de VG-zorg is een combinatie van medische kennis, klinisch redeneren, coördinatie en kennis van de context die het vak zo bijzonder maakt.

Sonja: ‘Het ene moment heb je een acute huisartsenvraag, het andere moment denk je mee over een complexe casus met gedragsproblematiek of begeleid je een team en familie in de palliatieve fase. Die mix maakt het werk juist zo mooi.’

Gerhilde heeft eens per drie weken een hele week bereikbaarheidsdienst. ‘Naast de uren die ik overdag werk, ben ik dan ook in de avond, nacht en weekenden bereikbaar voor spoedvragen. Een gemiddelde dag is daarom ook afhankelijk van of ik in mijn dienstweek zit of niet. In de dienstweek komen alle spoedvragen, spreekuren, huisartsgerichte vragen en alles wat in die week gebeurt bij degene die dienst heeft, zodat je ’s avonds weet wat er speelt.’

Sonja: ‘Op het spreekuur komen ogenschijnlijk gewone medische vragen voorbij: obstipatie, huidafwijkingen, medicatie, pijnklachten of gedragsverandering. Maar in de VG-zorg is geen enkele vraag alleen medisch. Achter veranderd gedrag kan pijn schuilgaan, overprikkeling, onduidelijkheid, een wijziging in het dagprogramma of een kleine verandering in de omgeving die grote impact heeft.’

Daarom vraagt goede zorg in deze sector om meer dan alleen een diagnose en behandelplan. Het vraagt om kennis van de cliënt, van diens niveau, van de woonomgeving en van de begeleiders die signalen opvangen. Juist daarin spelen PA’s een belangrijke rol. Zij staan dicht bij de groepen, zijn veel aanwezig en kennen vaak niet alleen de casus, maar ook de mens erachter.

Sonja: ‘Als een cliënt bijvoorbeeld geopereerd moet worden, houdt het werk niet op bij verwijzen of voorbereiden. Dan begint juist het denkwerk: hoe bereid je iemand voor op het ziekenhuis, wie gaat mee, hoe voorkom je overprikkeling, wat is nodig op de uitslaapkamer, en wat moet er geregeld zijn bij terugkomst op de locatie? In de VG-zorg is maatwerk geen extra service, maar de basisvoorwaarde voor goede zorg.’

Sonja en Gerhilde beschrijven hun werkwijze als een vorm van ‘stepped care’. Vragen komen in eerste instantie vaak bij hen terecht. Vervolgens maken zij de afweging: kan ik dit zelf oppakken, moet ik een collega betrekken, is een huisarts nodig of vraagt dit om inzet van de arts VG?

Sonja: ‘Voor een groot deel doen we alles zelf. We kijken ook naar psychofarmaca en doen medicatiereviews. We hebben met regelmaat overleg met de arts VG, waarbij we cliënten bespreken. Wat speelt er? Wat vinden jullie? De psychofarmaca en Wet zorg en dwang-zaken bespreken we vaak met de gedragskundige, maar wordt ook nog besproken met de arts VG om overstijgend mee te denken. Dingen die heel complex zijn, dragen we over aan de arts VG. In de huisartsenzorg is dat identiek. Wij overleggen veel met elkaar, we delen een kantoorruimte met de VS en PA’s en de basisarts. De arts VG is er niet iedere dag, maar als ze er zijn, kunnen we ze makkelijk aanspreken.’

Gerhilde: ‘Bij ons is dat deels hetzelfde. Wij zijn een wat kleinere en plattere organisatie. Alles komt in eerste instantie op het bordje van de PA en VS. Wij gaan kijken: wat is hier aan de hand, wat kunnen we zelf? Wij sluiten eventueel aan bij een MDO en komen meestal zelf met een plan of ideeën. Dat bespreken we op het donderdagochtendoverleg. De arts VG denkt dan mee: heb je daaraan gedacht, of daaraan? Tussendoor spreken we haar ook. En als de zorg heel complex is, met veel psychiatrische beelden, veel psychofarmaca of veel gedragsproblematiek, dan stapt ze in. Soms doen we dingen samen. Omdat wij wat dichter bij de groep staan, hebben we soms iets beter beeld van wat er gebeurt dan de arts VG.’

Zowel Gerhilde als Sonja zien vooral nabijheid als de meerwaarde van de PA. De arts VG brengt specialistische expertise in op het gebied van complexe VG-zorg, syndromen, genetische diagnostiek, ingewikkelde gedragsproblematiek en zware psychofarmacavraagstukken. De PA brengt daar iets anders tegenover: continuïteit, dagelijkse aanwezigheid, snelle bereikbaarheid en een scherp zicht op wat er op de groepen gebeurt. 

Gerhilde: ‘Als PA ben je er simpelweg vaker. We zijn laagdrempelig bereikbaar voor begeleiders, zien cliënten regelmatig en bouwen op die manier kennis op die niet alleen medisch is, maar ook praktisch en relationeel. Daardoor kunnen wij beter inschatten wat ‘normaal’ gedrag is voor een cliënt en wat niet.’ 

Sonja voegt toe: ‘Wij kunnen makkelijk schakelen tussen artsen, verpleegkundigen, verzorgenden, familie en cliënten. We spreken dezelfde taal. Draagvlak voor beleid hangt vaak ook af van hoe goed je het uitlegt.’

Toch leven er nog geregeld misverstanden over het beroep en soms zijn die hardnekkig. Ook ouders of vertegenwoordigers vragen soms om ‘een echte dokter’. Dat is zelden kwaadwillend, maar wel tekenend voor de onbekendheid met het beroep. 

Sonja: ‘Mensen denken soms dat een PA een soort verpleegkundige is. Een PA is geen vervanging van verpleegkundige zorg en ook geen goedkope tussenoplossing. Het is een zelfstandig medisch professional met een eigen opleiding, eigen bevoegdheden en een duidelijke positie in de zorg.’

Daarnaast leeft er nog een ander misverstand dat Sonja en Gerhilde graag uit de wereld willen helpen: over de gehandicaptenzorg zelf. De zorg voor mensen met een verstandelijke beperking is ingewikkeld en buiten de VG-zorg wil men liefst zo eenvoudig mogelijk problemen oplossen. Bijvoorbeeld door snel medicatie in te zetten bij gedragsverandering. Beide PA’s verzetten zich tegen dat denken. Juist in de VG-zorg, zeggen zij, moet je eerst de context begrijpen.

Gerhilde: ‘Juist daar kunnen wij als PA een brugfunctie vervullen. Niet alleen richting cliënten en begeleiders, maar ook richting andere zorgverleners. Door uitleg te geven, context te delen en de zorgvraag goed voor te bereiden, helpen wij andere professionals om betere zorg te leveren. Dat heeft effect tot buiten de eigen organisatie.’

Sonja: ‘Op dit moment loopt een student PA uit de huisartsenzorg stage bij mij. Hij is verrast door de complexiteit en de rijkdom van het werk in de VG. Dat soort ervaringen dragen bij aan meer begrip voor deze sector.’

De PA in de VG-zorg is een relatief kleine beroepsgroep. Binnen NAPA bestaat inmiddels een vakgroep met een klein aantal leden. Die ontwikkeling is belangrijk, niet alleen voor onderlinge uitwisseling en scholing, maar ook om het beroep zichtbaarder te maken en beter te positioneren.

Dat lijkt geen overbodige luxe. Want wie de verhalen van Sonja en Gerhilde hoort, begrijpt dat de PA in de VG-zorg niet aan de zijlijn opereert, maar in de kern van het zorgproces. Als medisch professional, als schakel tussen disciplines, als vertrouwd gezicht voor teams en cliënten en als partner van de arts VG.

De terughoudendheid die er soms nog is tegenover PA’s in deze sector, lijkt dan ook vooral voort te komen uit onbekendheid. In de praktijk blijkt juist hoe waardevol de inzet van PA’s kan zijn. Niet omdat zij de arts VG vervangen, maar omdat zij de ruimte creëren om specialistische expertise beter tot zijn recht te laten komen.

Of, zoals Sonja en Gerhilde het zelf samenvatten: ‘Wij hebben het mooiste vak van de wereld!’

Interview en tekst: Maud Notten, communicatieadviseur NAPA
Contact: communicatie@napa.nl