Esther Croes is werkzaam bij het Trimbos instituut als arts (niet-praktiserend) en epidemioloog. Zij houdt zich bezig met stoppen-met-rokenzorg (SMR). Het Trimbos Instituut doet onderzoek naar onder andere roken en tabaksontmoediging. Het instituut verspreidt die kennis en zorgt dat ze in de praktijk wordt gebracht.

Elke sigaret die gerookt wordt is schadelijk. Roken heeft invloed op elk orgaansysteem. Roken kan leiden tot ziektes als COPD en longkanker, maar heeft ook invloed op bijvoorbeeld wondgenezing, het helingsproces van een botbreuk, de werkzaamheid van chemotherapie, enzovoort. Dat maakt dat dit onderwerp relevant is voor iedere zorgverlener. Er is altijd een reden om het te bespreken.

Elk jaar overlijden 19.000 mensen aan de gevolgen van roken en 1000 mensen aan de gevolgen van meeroken, met een fors verlies van levensjaren. Een zware roker verliest gemiddeld 13 levensjaren, een lichte roker (die niet dagelijks rookt) verliest gemiddeld 5 levensjaren. En in de jaren voor het overlijden zijn rokers doorgaans een aantal jaren ziek.

Het is een misvatting dat het vooral laagopgeleide, oudere mensen zijn die roken; veruit de grootste groep bestaat uit middelbaar- en hoogopgeleide mensen. Ook zijn het vooral jonge mensen die roken of vapen. En dat is de groep waar de meeste gezondheidswinst te behalen valt.

Met het Nationaal Preventieakkoord wil de Rijksoverheid samen met andere organisaties, zoals Trimbos instituut, toewerken naar een rookvrije generatie in 2040, waarbij geen enkel kind meer rookt of begint met roken en zwangere vrouwen niet roken. Het doel is om het percentage volwassen rokers te verlagen van 23% in 2018 naar minder dan 5% in 2040. Hoewel het aantal rokers in Nederland daalt, wordt dat doel in het huidige tempo niet gehaald. Daarom moet er extra ingezet worden op preventie en ontmoediging.

Op dit moment houdt het Trimbos Instituut zich bezig met twee grote onderdelen uit het Preventieakkoord. De eerste is ‘Rookvrije Zorg’. Dat is een toolkit die handvatten biedt om een rookvrije werk- en behandelplek te realiseren. Trimbos maakt materialen, houdt de website bij en ondersteunt bij de implementatie, maar is niet uitvoerend. De tweede opdracht is zorgen dat zorgverleners weten wat hun taak is bij het stoppen met roken. Voor alle zorgverleners is die taak het geven van een kort stopadvies met een warme verwijzing.

Om dit te realiseren is zijn er kennisproducten ontwikkeld. De NHG-standaard Stoppen met roken werd ontwikkeld, tegelijk met de multidisciplinaire richtlijn Tabaks- en nicotineverslaving. Daaraan is de Zorgstandaard Tabaksverslaving gekoppeld. Ook is er een zorgpad gemaakt dat iedere zorgverlener zelf kan invullen. Daarnaast zijn er e-learnings, scholingsmaterialen en geaccrediteerde nascholingen ontwikkeld.

Om het bespreken van stoppen met roken makkelijker te maken is ‘Very Brief Advice Plus’ (VBA+) ontwikkeld. VBA+ wordt ook wel ‘stopminuutje’ genoemd. Het is een effectieve en laagdrempelige manier om stoppen met roken in elk consult bespreekbaar te maken. Het is gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek van het Trimbos-instituut en het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). Het inzetten van VBA+ verdubbelt de kans op een succesvolle stoppoging.

VBA+ bestaat uit 3 stappen:

Het is effectief, snel (binnen één minuut) en positief. Het schaadt de patiëntrelatie niet omdat toestemming aan de patiënt wordt gevraagd en omdat het gesprek positief wordt gehouden. Rokers verwachten ook van zorgverleners dat zij dit onderwerp bespreken.

Esther legt de nadruk op de kracht van herhaling. Steeds als je de patiënt hierover spreekt, wordt deze weer getriggerd. Ook noemt zij de warme verwijzing een ‘cruciale stap’. Na het uitvragen van de rookstatus en de uitleg kan een patiënt wel gemotiveerd zijn, maar er kunnen tal van redenen zijn waarom een patiënt niet aankomt bij professionele begeleiding.

Het Nationaal Preventieakkoord streeft ernaar dat 50% van de rokers jaarlijks een serieuze stoppoging doet en dat minimaal 20% daarvan maakt gebruik van bewezen effectieve methoden. Een begeleid traject is bewezen effectiever dan een individuele stoppoging. Maar deze streefcijfers worden nog lang niet gehaald en daarom is de hulp van iedere zorgprofessional nodig.

Stoppen met roken-coaches staan geregistreerd in de Kwaliteitsregistratie en Accreditatie Beroepsbeoefenaren in de Zorg (KABIZ). In veel huisartsenpraktijken en ziekenhuizen is zo’n professional werkzaam. Dat kan bijvoorbeeld een praktijkondersteuner (POH) zijn of een PA. Ook zijn er bedrijven die stoppen met roken zorg aanbieden.

Stoppen met roken zorg wordt vergoed door de zorgverzekeraar. Daaronder valt ook de nazorg met terugvalpreventie.

Esther: ‘We zien dat physician assistants een hele enthousiaste groep is, die ook aangeeft dat zij preventie belangrijk vindt. PA’s zijn vaak daadkrachtige mensen. En daar past zo’n stopminuutje uitstekend bij.’ VBA+ is een methode die iedere PA kan toepassen in de spreekkamer. De begeleiding van de roker bij het stoppen kan de PA delegeren naar een gecertificeerde stoppen met roken-coach. Het is daarom belangrijk om te weten naar welke personen binnen de organisatie of in de omgeving verwezen kan worden.

Daarnaast kan een PA kartrekker zijn binnen het team. In de eerste plaats om collega’s te motiveren stoppen met roken te bespreken, bijvoorbeeld met de VBA+ challenge, waarbij zorgprofessionals 4 weken lang oefenen met het ‘stopminuutje’. In de tweede plaats om VBA+ te promoten en collega’s hierin te trainen.

Lees meer over Rookstopzorg van het Trimbos Instituut

tekst: Henrieke van Bruchem – Steen Redeker, PA Huisartsengeneeskunde
bron: NAPA Magazine, nr. 28, voorjaar 2026